Czy małżonek może nie zgodzić się na rozwód?

Dwa zdania, dwa różne skutki prawne

Warto zatrzymać się właśnie przy tym rozróżnieniu. Emocje nie muszą od razu ustąpić, aby można było precyzyjnie nazwać swoje stanowisko.

Można więc zgodzić się na rozwód i jednocześnie domagać się ustalenia wyłącznej winy drugiego małżonka. Można też kwestionować sam rozwód. Te stanowiska trzeba formułować osobno. [1]

Co sąd bada, zanim rozwiąże małżeństwo?

Punktem wyjścia jest zupełny i trwały rozkład pożycia — wymóg z art. 56 § 1 k.r.o. Sąd ustala, czy wspólne życie małżonków rzeczywiście się rozpadło i czy istnieje realna perspektywa jego odbudowy. Samo wniesienie pozwu ani zgodne zapewnienie stron nie zastępują tej oceny.

Nawet gdy rozkład jest zupełny i trwały, rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli:

• wskutek rozwodu miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci;
• z innych względów rozwód byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
• żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, a nie zachodzi żaden z wyjątków opisanych w art. 56 § 3 k.r.o.

Pierwsze dwie przeszkody wynikają z art. 56 § 2 k.r.o. i są odrębne od szczególnej ochrony małżonka niewinnego. Zgoda obojga małżonków nie usuwa ich automatycznie. Także samo posiadanie dzieci nie oznacza, że sąd odmówi rozwodu: przepis nakazuje zbadać, czy to wskutek rozwodu ucierpiałoby dobro konkretnych dzieci. [1]

Kiedy brak zgody małżonka niewinnego może zatrzymać rozwód?

Art. 56 § 3 k.r.o. chroni małżonka niewinnego w szczególnej sytuacji: z rozwodem występuje małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia. Co do zasady nie może on wówczas uzyskać rozwodu wbrew drugiemu małżonkowi.

Ustawa przewiduje dwa wyjątki: drugi małżonek zgodzi się na rozwód albo jego odmowa — w okolicznościach danej sprawy — okaże się sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Nadal muszą być spełnione pozostałe przesłanki rozwodu.

Kluczowe jest słowo „wyłącznie”. Jeżeli winę za rozkład ponoszą oboje małżonkowie, ta szczególna przeszkoda nie działa. Nie działa też tylko dlatego, że jedna osoba czuje się pokrzywdzona: wina w rozumieniu prawa wymaga ustaleń sądu, a nie samego przekonania strony.

Ustalenie przez sąd, że żaden małżonek nie ponosi winy, trzeba przy tym odróżnić od zaniechania orzekania o winie na zgodne żądanie stron. W pierwszej sytuacji sąd ocenia winę i ustala jej brak; w drugiej nie zamieszcza rozstrzygnięcia o winie zgodnie z art. 57 § 2 k.r.o.

Czy sąd może orzec rozwód mimo odmowy małżonka niewinnego?

Tak — jeżeli odmowa jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. To ocena wymagająca zbadania całej sytuacji, a nie etykieta przypisywana osobie, która przeżywa ból, złość czy żal.

W wyroku z 10 maja 2000 r., III CKN 1032/99, SN podkreślił znaczenie obiektywnych okoliczności: przyczyn rozkładu, zdarzeń po ustaniu pożycia, powstania nowych związków i urodzenia się w nich dzieci. Wyjaśnił też, że uznanie odmowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego nie musi oznaczać moralnego potępienia małżonka odmawiającego zgody. [3]

Nie wystarczy zatem powiedzieć: „On robi to z zemsty”. Ale również samo zapewnienie: „Nie kieruję się zemstą” nie przesądza wyniku. Sąd ocenia konkretne fakty i skutki dalszego utrzymywania małżeństwa.

Osoba odmawiająca zgody nie musi udawać, że rozstanie jej nie rani. W postępowaniu potrzebne będzie jednak wyjaśnienie, jakie fakty przemawiają za jej stanowiskiem. Z kolei osoba żądająca rozwodu nie powinna zakładać, że sąd pominie sprzeciw wyłącznie dlatego, że ona sama ułożyła już sobie życie.

Brak zgody na rozwód bez orzekania o winie: co wtedy?

Zasadą jest rozstrzygnięcie przez sąd, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Odstąpienie od tego rozstrzygnięcia wymaga zgodnego żądania obojga małżonków — art. 57 § 2 k.r.o.

Jeżeli jedna osoba takiego żądania nie zgłasza lub je cofa, sąd nie może pominąć winy tylko dlatego, że drugi małżonek chce zakończyć sprawę szybciej. Jeśli orzeknie rozwód, rozstrzygnie o winie na podstawie ustalonych okoliczności. Żądanie wyłącznej winy drugiej osoby nie gwarantuje, że właśnie taki będzie wyrok. [1]

Czy można zmienić zdanie?

Tak. W uchwale z 24 listopada 2006 r., III CZP 106/06, SN dopuścił cofnięcie żądania zaniechania orzekania o winie także w postępowaniu apelacyjnym. W uzasadnieniu wskazał możliwość zmiany stanowiska do zamknięcia rozprawy w drugiej instancji. [5]

Nie oznacza to dowolnej zmiany prawomocnego wyroku. Nie oznacza też, że wszystkie nowe dowody zostaną automatycznie dopuszczone w apelacji albo że sprawa zawsze wróci do pierwszej instancji. SN zwrócił uwagę również na ograniczenia procesowe dotyczące nowych faktów i dowodów.

Dlaczego warto rozważyć skutki alimentacyjne?

Zaniechanie orzekania o winie wywołuje skutki takie, jak gdyby żaden małżonek nie ponosił winy. Nie oznacza jednak automatycznego wyłączenia alimentów między byłymi małżonkami: znaczenie może mieć m.in. niedostatek, o którym mowa w art. 60 § 1 k.r.o.

Przy wyłącznej winie jednego małżonka art. 60 § 2 k.r.o. przewiduje inną podstawę roszczenia osoby niewinnej — istotne pogorszenie jej sytuacji materialnej wskutek rozwodu, także bez niedostatku. Alimenty wymagają spełnienia ustawowych przesłanek i zgłoszenia żądania. Decyzja o pominięciu winy powinna więc uwzględniać również sytuację finansową, nie tylko przewidywany czas procesu. [1]

Czy nieobecność na rozprawie zablokuje rozwód?

Sama nieobecność pozwanego nie jest sposobem na skuteczne zawetowanie rozwodu. Art. 428 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.) przewiduje, że rozprawa odbywa się bez względu na niestawiennictwo jednej ze stron. Odrębna reguła dotyczy m.in. nieusprawiedliwionej nieobecności powoda na pierwszej rozprawie — może prowadzić do zawieszenia postępowania.

Jednocześnie sąd nie może oprzeć wyroku wyłącznie na uznaniu powództwa lub przyznaniu faktów; w sprawie rozwodowej przeprowadza też dowód z przesłuchania stron, z uwzględnieniem odpowiednich reguł postępowania. Dlatego lepiej przedstawić jasno własne stanowisko i dowody, niż liczyć na to, że milczenie zastąpi argumenty. [6]

Jak przygotować swoje stanowisko — krok po kroku

Wróćmy do Anny i Michała. Najważniejszym krokiem nie było przekonanie drugiej osoby podczas jednej rozmowy. Było nim ustalenie, o czym właściwie się różnią. Podobnie można zacząć przygotowanie do konsultacji.

1. Nazwij swoje stanowisko. Czy sprzeciwiasz się samemu rozwodowi, czy chcesz rozwodu z rozstrzygnięciem o winie? To dwa osobne pytania.
2. Oddziel zdarzenia od ocen. Zapisz krótką chronologię: co się wydarzyło, kiedy i jakie masz dokumenty lub inne dowody. Samo określenie „winny” nie wyjaśnia przyczyn rozpadu małżeństwa.
3. Uwzględnij dzieci i finanse. Zbierz informacje o codziennych potrzebach dzieci, opiece, dochodach, kosztach utrzymania oraz sytuacji mieszkaniowej.
4. Sprawdź pisma i terminy. Jeżeli otrzymasz pozew lub wezwanie, zachowaj je wraz z informacją o dacie doręczenia. Przeczytaj pouczenia i nie odkładaj reakcji na czas, „aż emocje miną”.

Możesz potrzebować chwili, aby uporządkować myśli. Nie musisz natychmiast odpowiadać małżonkowi na każde żądanie. Warto jednak rozróżnić tempo trudnej rozmowy od terminów wyznaczonych przez sąd.